Feiten en cijfers
Iran is volgens de Iraanse cijfers na Saudi-Arabie het land met de grootste oliereserves met 151.2 miljard vaten (10% van de wereldproductie, cijfers van 2010). Het land verhoogde in 2001-2002 haar reservecijfers met 30%. Deels na de vondst van een aantal nieuwe olievelden, deels zonder voldoende uit te kunnen leggen waar die olie vandaan komt. Veel analisten nemen aan dat er politieke motieven achter deze opwaardering schuilen.

Het land produceerde per dag 4,172 miljoen vaten (cijfers van 2009) waarvan het 2,041 (2010) vaten olie per dag exporteert. Iran is daarmee de nummer 3 olie exporteur in de wereld, na Rusland en buurman Saudi Arabie. De olieproductie piekte in 1973 rond de 6 miljoen vaten. Dat heeft verschillende oorzaken. Enerzijds 8 tot 13% daling in productie per jaar in oude velden die over hun piek in productie heen zijn. anderzijds sancties en ongunstige handelsvoorwaarden die verhinderen dat investeringen in de olie-industrie de al jaren afnemende olieproductie opkrikken.

Nog een feit, het land bezit naar eigen zeggen 12 kiloton aan Uranium reserves, dat is bij de huidige techniek het equivalent van 880 miljoen vaten olie. Dat is slechts 0,58% van de geschatte olievoorraden van het land.

Waar gaat de export naartoe
Een groot deel van de Iraanse olieexport gaat richting Azië (cijfers jan-jun 2011). 62% van haar export ging richting China (22%), Japan (14%), India (13%) en Zuid Korea (10%). De afhankelijkheid is ook omgekeerd erg groot. China importeert 11% van haar olie uit Iran, en is tegenstander van sancties en een groot investeerder in de Iraanse olieindustrie. Sommige landen hebben een nog grotere afhankelijkheid van de Iraanse olieexport. Turkije importeert ruim 50% van haar olie uit Iran, Sri Lanka zelfs 100%.

De EU landen die het hardst getroffen worden door een importverbod zijn (cijfers 2011) Griekenland met 20.000 vaten p/d, dat is 14% van de Griekse import. Spanje, met 138.000 vaten p/d, zo’n 13% van de import. Italië met 183.000 vaten p/d, dat betreft eveneens 13% van de import.
Ter vergelijking, Nederland importeert 33.000 vaten p/d, dat is slechts 2% van onze totale olieimport, uit Iran. Door de langslepende Eurocrisis ontstaat een lastig punt voor Griekenland: Iran is een van de weinige olieleveranciers die nog olie durft te leveren. Andere olieleveranciers hebben zich terug getrokken uit angst voor een Grieks faillissement. Ook interessant zijn de recente ontwikkelingen rondom de contracten tussen Iran en China. China heeft afgelopen maand de helft van haar olieimport uit Iran ingewisseld voor Russische olie, in een hard spelletje onderhandelen over oliecontracten.

De Straat van Hormuz
In 2011 voeren elke dag 14 volle tankers door de Straat van Hormuz (en 14 lege terug), met in totaal 17 miljoen vaten olie per dag. Dat is 35% van alle zee gebonden handel en 20% van alle wereldhandel. In de tankeroorlog tussen Iran en Irak (van 1980 tot 1988) verminderde de doorvaart in de Straat van Hormuz met 25%. Daarbij aangetekend dat de Iraanse Revolutionaire Garde zwaar geinvesteerd heeft in anti schip rakketten en snelle speedboten die naar de inschatting van het Pentagon de Straat van Hormuz tussen de enkele dagen en enkele maanden kan afsluiten. In dat geval zal de olieprijs naar verwachting van marktanalisten ergens tussen de $23 en $45 omhoog schieten, afhankelijk van de duur van de blokkade.

Er zijn alternatieven, vooral in de vorm van de Oost-West pijplijn door Saudi-Arabië maar die heeft slechts een totale reservecapaciteit van 2,5 miljoen vaten per dag en voegt 5 dagen varen toe aan schepen met bestemming Azië. Onvoldoende dus om de 17 miljoen vaten die elke dag de Straat van Hormuz paseren een andere route te bieden. De nieuwe Abu Dhabi Crude Oil pijplijn wordt op dit moment afgebouwd en zal 1,5 miljoen vaten olie per dag om de Straat van Hormuz laten vloeien.

Zie voor meer up to date cijfermateriaal ook EIA factsheet over Iran en hun ‘chokepoint‘ overzicht, alsmede de JODI database

Nigeria produceert dagelijks 2,4 miljoen vaten olie. Het binnenlands oliegebruik, ca. 280.000 vaten per dag, is sinds 1995 niet gestegen. Van de totale produktie exporteert het land ca. 2,1 miljoen vaten per dag. Daarmee komt Nigeria op de 6e plaats in de lijst van de olie-exporterende landen, boven Irak, Canada en Venezuela.

Nigeriaanse olie-export 1980 - 2009 (bron: EIA)

Maar het land heeft te weinig raffinaderijen om in de eigen behoefte aan brandstof te voorzien. Daarom wordt er benzine ingevoerd uit Venezuela en zelfs uit Groot-Brittannië.
Begin januari schafte de Nigeriaanse regering de subsidie op benzine af en daarom verdubbelde voor de Nigerianen de prijs.
De prijsverhoging leidde afgelopen week tot protesten van duizenden veelal jonge Nigerianen.

Klik hier om de embedded video te bekijken.

De demonstranten verwijten de regering dat ze te lang heeft gewacht met de bouw van meer raffinaderijen.
Je zou ook kunnen stellen dat oliemaatschappijen liever ruwe olie uit Nigeria aan hun klanten in Europa en de VS verkopen, dan dat ze in Nigeria de olie raffineren om benzine te maken voor de Nigerianen. Is aardolie belangrijker voor Europa en de VS dan voor de Afrikanen?

De kans dat de onrust de olie export uit het land om laag zal brengen is aanzienlijk.

De olieproductie in de V.S. stijgt weer. Het land waar de olieproductie in 1970 piekte en vervolgens in ruin vier decennia met 40 % kromp heeft nieuwe wegen ontdekt. Tussen 2008 en 2010 veerde de productie met 800.000 vaten per dag terug naar 7.5 miljoen vaten per dag en de analisten voorspellen nog meer groei. Goldman Sachs voorspelt dat tegen 2017 de productie in de V.S. de 11 mb/d kan bereiken. Het land is weer terug in haar gloriedagen als grootste olieproducent van de wereld.

Één oorzaak is een scherpe stijging van productie van “schalieolie”. In Noord-Dakota, Texas en Oklahoma gebruiken de bedrijven het hydraulische breken, ook wel “fracking”. Dit is een controversiële techniek die de aardgasproductie van de V.S. heeft hervormd. Hiermee kan men een breed scala aan vloeibare koolwaterstoffen uit niet-poreuze schalie halen, iets wat voorheen onuitvoerbaar werd geacht.

Daniel Yergin, CEO van het energieadviesbedrijf IHS CERA, schreef onlangs in de New York Times dat de vernieuwingen zoals schalieolie onvermijdelijk zijn gezien de stijgende olieprijzen: “hogere prijzen bevorderen innovatie en moedigen mensen aan om slimme nieuwe manieren te bedenken om de productie te verhogen.” Hij gaat nog verder door te stellen dat “piek olie“ – het ogenblik waarop de globale olieproductie tegen de geologische grenzen botst en begint te dalen – voor bijna onbepaalde tijd kan worden uitgesteld. Uiteindelijk is de olie voorraad slechts één deel van het verhaal en de recente economische analyses werpen ander licht op de zaak.

Mocht de wereld plotseling overspoeld zijn met olie, dan is iemand dat vergeten te vertellen aan de oliemarkt. De olieprijs blijft steevast boven $100 per vat Brent olie, de belangrijkste internationale benchmark. De meeste analisten bevestigen dat de levering het tempo van de vraag amper kan bijhouden, ondanks het verzwakken van westerse economieën. Maar als al die extra olie begint te stromen, hoe kan dit dan?

Een deel van de verklaring ligt in onvoorziene verstoringen op korte termijn, zoals de ramp van de Deepwater Horizon in de Golf van Mexico vorig jaar. Dit leidde tot vertraging van vele boorprojecten. En de Libische revolutie die wereldwijde levering met bijna 1.6 mb/d. verminderde. Het effect van deze gebeurtenissen zou na verloop van tijd langzaam moeten verdwijnen maar er zijn duidelijk grotere krachten aan het werk. Het produceren van olie wordt steeds lastiger.

Niet dat het ooit gemakkelijk was. De hoeveelheid olie zoals die door huidige olievelden wordt geleverd daalt altijd, want zodra er olie uit een olieveld wordt gehaald, daalt de druk in het reservoir en komt de olie langzamer naar boven. Hierdoor moet de olie-industrie elk jaar nieuwe putten boren die geschikt zijn om rond 3 mb/d te leveren – oftewel 30% van de productie van Saudi-Arabië – enkel om de huidige productieniveaus te handhaven. Het vereist jaarlijks ruwweg nog eens 1.5 mb/d. om aan de groei in de globale vraag te beantwoorden. Tenminste, uitgaande van de huidige economische groei.

Het dichtlopen van deze gaten wordt moeilijker aangezien de “gemakkelijke olie” schaarser wordt. De Oliebedrijven zoeken nu al aan de randen van de aarde – van de Falkland Eilanden tot aan het Noordpoolgebied. Men boort naar reservoirs die dieper en heter zijn en onder hogere druk dan ooit tevoren. Dit stelt de techniek voor nieuwe uitdagingen. En dat heeft als consequentie dat de kosten gigantisch stijgen en waarvan de gevolgen nog lang niet door iedereen worden begrepen.

Op zee werken de bedrijven bij steeds grotere diepten. Bijvoorbeeld in de jaren ‘80 en ‘90, vond Petrobras, de staatsoliemaatschappij van Brazilië, het grootste deel van zijn olievelden onder ongeveer 3 kilometers zee en rots. In 2007, vond ze het Lula gebied, ongeveer 7 km diep. Lula boringen vergde 4 kilometer meer specialistische staalpijpen in een tijd waarin de staalprijzen wegens hogere energiekosten stegen.

Maar ook op het vasteland nemen de kosten toe. De schalieolie “fracking” putten vergen een horizontale boortechniek, die wel vier keer zo veel staal vergt als de verticale boortechniek. Volgens analisten in JPMorgan, heeft de hele industrie last van deze ongebreidelde inflatie. Neem bijvoorbeeld de productie-investeringen van Exxon, deze stegen van $15 miljard per kwartaal in de jaren ‘90 tot meer dan $100 miljard in het tweede kwartaal van 2008 – terwijl de geproduceerde hoeveelheid olie en gas nauwelijks veranderde.

Een van de duurste olie komt uit het teerzand van Canada, met zijn enorme bovengrondse mijnen en energie-intensieve productieprocessen. Volgens investeringsbank Barclays moeten de nieuwe projecten hier tenminste $90 per vat opleveren om iets te gaan verdienen. Saudi-Arabië, het enige land met behoorlijke extra productiecapaciteit, kon een paar jaar geleden nog extra olie produceren tegen een lage prijs, maar nu niet meer. Ze hebben hun openbare uitgaven verhoogd na de Arabische Lente en nu is $95 per vat nodig om de begroting in evenwicht te houden. Deze druk, zegt Paul Horsnell, researchdirecteur van Barclays, houdt in dat de olieprijzen waarschijnlijk niet kunnen dalen tot onder dit niveau, tenzij de economie instort. Hij voorspelt $137 per vat in 2015, en $185 in 2020.

Dus als er veel olie in de grond zit, maar het wordt duurder om het te produceren, kunnen wij dan zoveel produceren als wij willen zolang wij maar bereid zijn te betalen? Dat hangt er vanaf wat je genoeg noemt en wie er met “wij” wordt bedoeld, zegt Steven Kopits, US directeur van energieconsultancy Douglas Westwood.

Het probleem is dat de hoge olieprijzen niet alleen oliemaatschappijen aanmoedigen om te vernieuwen, het beschadigt tegelijk nationale economieën – hoewel sommige landen veerkrachtiger zijn dan anderen. Een diepgaande historische analyse van Kopits toonde aan dat de V.S. in een recessie belanden zodra meer dan ongeveer 4.5 % van zijn BBP aan olie besteedt. Vandaag, zou dat gelijk zijn aan $90 per vat. Dat niveau geldt ook voor andere landen in de OESO club van rijke naties, zegt Kopits. Maar de feiten tonen aan dat China bereid is om meer te betalen; het krimpt pas zodra de olieaankopen meer zijn dan 6 percenten van het BBP bedraagt, dat is ongeveer $110 per vat.

Deze ongelijkheid, zegt Kopits, ontstaat omdat China meer waarde toekent aan een vat olie. Een vat olie kan het leven van Chinese mensen ingrijpend veranderen – hen in staat stellen om voor het eerst met een auto te reizen, bijvoorbeeld. In het westen, betekent het verlies van een vat slechts het inruilen van een benzineslurper voor een zuiniger model.

Maar olie is zo handig dat niemand vrijwillig inkrimpt, dus zullen de prijzen tot zeer pijnlijke niveaus moeten stijgen om rijke westerse consumenten tot bezuinigingen te dwingen. De eerste “piekolierecessie” is in 2009 begonnen, zegt Kopits. Een prijs van $147 per vat in combinatie de diepste recessie sinds de jaren ‘30 en de consumenten van de OESO landen hadden geen grip meer op de olieprijs. Sinds begin 2008, daalde het olieverbruik van OESO met 4 mb/d, terwijl in niet-OESO landen – hoofdzakelijk in China – de consumptie steeg met 6 mb/d. De wereldwijde olieproductie steeg 2 mb/d tijdens die periode. De ontwikkelingslanden hebben dus alle extra productie, plus de verminderde consumptie van geïndustrialiseerde economieën verbruikt. “China koopt de olielevering van OESO op,” zegt Kopits, “en recessies zijn het mechanisme waarmee die olie van zwakkere economieën aan sneller – groeiende economieën wordt overgebracht”

China is terechtkomen in een steeds snellere “motorisatie”. In 2010 haalde de autoverkoop in China die van de V.S. in, wat leidt tot vooruitzichten van zich herhalende olieprijspieken en recessies. Wij lijken nu een tweede piekolie recessie in te gaan, zegt Kopits, en meerdere zullen volgen. Op dit ogenblik is het een probleem voor het westen, maar de prijzen kunnen blijven toenemen tot niveaus die zelfs voor China onhaalbaar zijn. Vanuit deze visie is piekolie zowel een economisch concept zoals een geologische.

De analisten van Deutsche Bank zijn optimistischer en voorspellen een uiteindelijke olieprijs piek van $175 in 2015 zal leiden tot snelle elektrificatie van vervoer, wat de druk op de olielevering zal verlichten. Maar Kopits twijfelt er aan of wij zo gemakkelijk kunnen ontsnappen. “Hou je vast,“ besluit hij, “er staat ons nog een dolle rit te wachten.”

David Strahan is een energieverslaggever en een auteur van de Laatste Olieschok: Een overlevingsgids voor het dreigende uitsterven van de Mens van de Aardolie (John Murray)

Dit artikel is een vertaling van het Engelstalige artikel: The price of oil is critical to the global economy, but the complex factors that decide it take some navigation.

Nederland verbruikte in 2010 meer dan 1 miljoen vaten aardolie per dag. Een behoorlijk deel daarvan wordt in de vorm van benzine en diesel opgebrand door auto’s.
Bij een olieprijs van $100 per vat kost de import van aardolie Nederland jaarlijks $36 miljard ofwel 27 miljard euro. Je zou verwachten dat de regering plannen zou maken om die energierekening te lager te maken.

Maar de verhoging van de maximumsnelheid op autosnelwegen naar 130 km/uur zal volgens het Planbureau voor de Leefomgeving het brandstofverbruik in Nederland juist doen stijgen met 60 miljoen liter benzine en 50 miljoen liter diesel per jaar.
Dat komt neer op ca. 2 miljoen vaten aardolie extra per jaar ofwel 150 miljoen euro. Die euro’s verdwijnen naar het buitenland.
In plaats van het aardolieverbruik te verlagen, laat het kabinet het olieverbruik en de kosten van olie-import juist oplopen. In het voorjaar verlaagde de Spaanse regering juist de maximumsnelheid om de kosten van olie-import te verlagen.

Het Algemeen Dagblad berekende dat de snelheidsverhoging 50 tot 100 miljoen euro aan extra accijnzen in de schatkist zal brengen. De automobilisten zullen die miljoenen euro’s in 2011 niet in de Nederlandse economie pompen. Het is te hopen dat de regering de extra inkomsten wel nuttig inzet.

De verhoging van de maximumsnelheid lijkt bedoeld om kiezers te lokken. Maar in feite is de maatregel contraproduktief. Het maakt de hoge energierekening van Nederland nog hoger en onttrekt tientallen miljoenen euro’s aan de Nederlandse economie.

De persberichten in juni 2009 waren gebaseerd op informatie van EBN (Energie Beheer Nederland). EBN is een door de overheid opgericht bedrijf dat olie- en gaswinning in Nederland met investeringen steunt. Men sprak op de website van EBN over een gasvoorraad van meer dan 500.000 bcm (bcm = 1 miljard kubieke meter). Het ging vooral om grote voorraden ‘onconventioneel’ gas. Hiermee bedoelt men gas dat zich bevindt in lagen van zeer compact gesteente, zodat het niet kan doorstromen. Schaliegas en steenkoolgas zijn daar voorbeelden van. Er zou zelfs 4 miljoen bcm schaliegas aanwezig zijn, volgens de jaarlijkse brochure ‘Focus on Dutch Gas’ van EBN.

Voor onconventioneel gas moet heel veel geboord worden, met zeer negatieve gevolgen voor wonen, milieu, landbouw en natuur. Om dezelfde gasproductie te halen als die van één gewone gasboring, heb je driehonderd schaliegasboringen nodig. Bovendien wordt een omstreden techniek toegepast: ‘fracking’ of hydraulic fracturing. Hierbij breekt men het gesteente open door er onder hoge druk water en chemicaliën in te pompen. Dit kan leiden tot verontreiniging van grondwater, zo is gebleken in de Verenigde Staten. Inmiddels zijn vergunningen voor proefboringen naar onconventioneel gas uitgegeven of aangevraagd voor een kwart van Nederland. In Brabant en Oost-Nederland nemen de protesten hiertegen met de dag toe.

De vier miljoen bcm schaliegas is waarschijnlijk afkomstig uit een studie van TNO, gemaakt in opdracht van EBN. Deze studie gebruikte statistische rekenmodellen. De vier miljoen bcm schaliegas was de allerhoogst mogelijke schatting uit het TNO rapport, met een waarschijnlijkeid van slechts 10%; dus 90% kans dat er minder gas is. Niet het meest betrouwbare getal.

Opvallend was ook, dat in de pers geen enkel verschil gemaakt werd tussen de hoeveelheid gas die er in de grond zit, en de hoeveelheid die je werkelijk kunt winnen met de beschikbare technieken. Dat is voor onconventioneel gas een paar procent van het aanwezige gas. Daarnaast heb je ook nog economische beperkingen. De kosten van de winning dekken de opbrengsten lang niet altijd. Het is onwaarschijnlijk dat het EBN, de bron van het nieuws, het verschil tussen ‘aanwezig gas’ en ‘winbaar gas’ niet kende, men had de pers een meer waarheidsgetrouw verhaal kunnen vertellen.

Een rekenmodel is zo goed als de aannames die je erin stopt. In 2010 verscheen een wetenschappelijk artikel in Geologie en Mijnbouwvan Professor Herber (Universiteit Groningen) en Shell-geoloog De Jager. Dit artikel is zeer kritisch over de modelstudie van TNO. De auteurs voeren verschillende goede geologische redenen aan waarom de voorraden onconventioneel gas worden overschat. Ze wijzen er onder andere op, dat er ten onrechte steenkoollagen zijn meegerekend die veel te diep zitten. De schatting in dit artikel: enkele tientallen tot maximaal tweehonderd bcm technisch winbaar gas. Niet meer dan 7% van Slochteren, ofwel hooguit enkele jaren gasverbruik van Nederland. Daarbij is nog geen rekening gehouden met economische beperkingen.

De hoge schattingen uit 2009 werden naar beneden bijgesteld. In ‘Focus on Dutch Gas’ van 2011 werd gesproken over ‘enkele honderden bcm’ aan onconventioneel gas, een factor 10.000 lager dan de schatting uit 2009. In persberichten van EBN werd er niet op gewezen dat er een gigantische correctie van de geschatte gasvoorraden heeft plaatsgevonden, en de media besteedden er evenmin aandacht aan.

Overdrijving van gasvoorraden gebeurt vaker. Recent is uit onderzoek van beursanalisten gebleken, dat Amerikaanse schaliegasbedrijven hun voorraden flink overschatten om hun beurswaarde op te krikken. De Britse Geological Survey wil een eigen onderzoek doen naar een zeer grote schaliegasvondst in Engeland, gemeld door het bedrijf Quadrilla, dat ook in Brabant actief is.

Is de veel te optimistische schatting van de gasvoorraden in Nederland door EBN in 2009 een uitglijder, of er meer aan de hand? Heeft men gemeend investeerders te moeten lokken, of het publiek te winnen voor een zeer omstreden vorm van gaswinning door gouden bergen te beloven? In ieder geval is het gegoochel met cijfers over de gasvoorraden een goede reden zijn voor nader onderzoek. Dat zou mooi meegenomen kunnen worden in het onderzoek naar schalie- en steenkoolgas dat de minister heeft aangekondigd. Publiek, bedrijven en politiek hebben recht op goede voorlichting over gasvoorraden, zeker door aan de overheid verbonden instellingen.

Ko van Huissteden
Burgerinitiatief Stop Steenkoolgas
www.stopsteenkoolgas.nl

Zoals gebruikelijk begin november, heeft het Internationaal Energie Agentschap zijn jaarlijkse World Energy Outlook gepubliceerd. Een lijvig document met een uitgebreide analyse van de Energiesituatie in de wereld, met toekomst perspectieven reikend tot 2035.
Het IEA focust zich traditioneel op de fossiele brandstoffen olie, gas en kolen. Zij heeft in de WEO van 2008 voor het eerst de klimaateffecten van het gebruik van deze brandstoffen erkend: “Doorgaan op de “fossiele weg” is volstrekt onhoudbaar (Patently unsustainable)”. Toch heeft zij in 2009 en 2010 nog proberen duidelijk te maken dat wij zeker tot 2050 niet zonder grote hoeveelheden olie en gas kunnen. Hernieuwbare bronnen worden wel genoemd, maar speelden in de visie van het IEA een (langzaam) groeiende, maar een vooralsnog ondergeschikte rol.
In de WEO 2011 worden de klimaateffecten sterker dan ooit belicht. Althans in de presentatie van het rapport door Fatih Birol, de chef-econoom van het IEA vorige week in Den Haag. Het rapport zelf is, zo als gebruikelijk ambivalent. De lezer moet zelf de conclusies trekken:

Ja, de vraag naar energie zal tot 2035 met 30% stijgen. De wereldbevolking groeit en de vraag naar energie per aardbewoner groeit. Maar kunnen we ook aan die vraag voldoen?
Ja dat kunnen we, maar dat vergt enorme investeringen, minimaal $38.000 miljard, of wel $1.500 miljard per jaar tot 2035. Maar komen die ook beschikbaar? Zeer waarschijnlijk niet!

Fatih Birol is stelliger in zijn presentatie. “De monetaire crisis waar we nu in zitten kan eigenlijk alleen maar opgelost worden door de schuldenberg te verminderen. Dat concurreert met deze energie-investeringen. De fossiele energiesector wordt jaarlijks wereldwijd met een bedrag van $409 miljard gesubsidieerd. Door die subsidies af te schaffen, komt er $10.000 miljard tot 2035 beschikbaar, maar dat lijkt politiek onhaalbaar. De Arabische lente leidt er toe dat overheden in het Midden-Oosten en Noord Afrika (de MENA landen, waar de meeste olie en gas vandaan komt) allerlei sociale programma’s starten. Dat is consumptie en geen investering”.
Maar, gaat hij verder. “Stel dat die investeringen er wel komen, dan zal dat tot een verdere groei van de CO2 uitstoot leiden. Het b.a.u. doorgaan zal uiteindelijk leiden tot een temperatuurstijging van de atmosfeer van 6 graden C.” Het IEA stelt terecht dat dit het einde betekent van de wereld zoals we die nu kennen en waarschijnlijk van de mensheid. Maar zij stelt ook dat de geleidelijke implementatie van nieuw, mitigerend beleid, zoals nu geformuleerd, zal leiden tot een stijging van 3,5 graad, nog steeds veel meer dan het 2 graden niveau, waarvan aangenomen wordt dat het “veilig” is. De CO2 concentratie in de atmosfeer is dan 450ppm. Ter vergelijking, in het begin van het industriële tijdperk was dat nog 280ppm.
De WEO 2011 beschrijft dan ook twee scenario’s: Het “Nieuw Beleid” scenario, leidend tot een temperatuurstijging van 3,5 graad, en het “450 ppm CO2” scenario, met max. 2 graden stijging.
En dan komt de echte ambivalentie om de hoek kijken. Het “Nieuw Beleid” scenario wordt uitbundig beschreven, terwijl het tegelijkertijd afgekeurd wordt, want uiterst schadelijk. Het voorkeurscenario “450 ppm CO2”wordt daar wel tegenover gesteld, maar tegelijker tijd worden grote vraagtekens gezet bij de politieke en financiële haalbaarheid ervan.
Saillant voorbeeld is de zgn. “lock-in” factor van de energie-infrastructuur. In het 450ppm scenario kunnen er geen kolencentrales meer gebouwd worden, want dat betekent 40 jaar lock-in door de meest vervuilende fossiele brandstof. Tegelijkertijd moeten de meeste bestaande kolencentrales uit productie worden genomen, meestal vóór het einde van de technische levensduur en dat is een zeer kostbare zaak.

De uiteindelijke conclusie van Fatih Birol was: “Als we vóór 2017 geen wereldwijd en afdwingbaar Klimaatverdrag hebben, dan zijn we op termijn verloren. Geen enkel nieuw beleid zal dan het tij nog kunnen keren”. Dat is nogal een uitspraak voor een vooraanstaand adviesorgaan van de OESO-landen. Maar hij heeft wel gelijk!

Gezien de historie van 20 jaar klimaatconferenties lijkt de kans op het in werking treden van zo’n verdrag vóór 2017 uiterst klein. Resultaat: een onontkoombare klimaatcrisis.
Er is één mogelijke uitweg. Als de prognoses van het fossiele energieverbruik überhaupt niet haalbaar blijken te zijn, als eindelijk erkend wordt dat de weg van de fossiele brandstoffen een doodlopende weg is, zullen we gaan inzien, dat overschakeling naar en investering in volledig hernieuwbare energie, zo snel mogelijk gerealiseerd moeten worden. Wat zijn die prognoses?

Olie. De WEO 2011 stelt dat we in 2035 47 miljoen vaten per dag conventionele olie tekort zullen komen, bij een huidig verbruik van 70 miljoen vaten per dag. Dat tekort moet gecompenseerd worden door onconventionele olie (teerzanden, leisteenolie, Arctische diepzeeolie, etc.). Maar stelt Fatih Birol, dat moet wel gebeuren binnen aanvaardbare grenzen van bedreiging van het leefmilieu. Afgezien van de vraag of dat getal van 47 miljoen vaten correct is (het zal aantoonbaar meer zijn), die milieubeperking maakt compensatie tot een illusie. Kijk alleen maar naar de exploitatie van de teerzanden en de bedreiging van het mariene milieu door diepzeeboringen. Bovendien, de marginale kosten van de oliewinning stijgen nu al explosief. Deze bedragen inmiddels rond $100 per vat, tegen $20 in 2000.
Gas. Het IEA heeft het over “De Gouden Eeuw van het Gas”, maar wel binnen “Gouden (Milieu) Regels”, die de gasindustrie zich zelf moet opleggen. Die Gouden Eeuw is vooral gebaseerd op onconventioneel gas (Schalie- en Steenkoolgas). Die Gouden Regels zijn daar nog ver te zoeken.
Kolen. Dat is volgens Fatih Birol een “vergeten” brandstof, althans tijdens energieconferenties, maar niet in de praktijk. In het “Nieuw Beleid” scenario is de stijging van de op kolen gebaseerde energie opwekking bijna net zo groot als de stijging van Olie en Gas samen. En dat is dan weer gebaseerd op het feit dat er nog steeds een kleine 1,5 miljard mensen verstoken zijn van elektriciteit en nodig aan het net moeten. Maar is dat reëel? Is het wel mogelijk om zoveel kolen te winnen en over de aarde te verslepen? De prijzen stijgen snel, van 20$ per ton in 2000, naar 100$ per ton in 2010, terwijl ook nog eens de kwaliteit sterk afneemt Dus moet er meer van gebruikt worden bij gelijke energieopbrengst. Daarbij stelt het IEA nu ook nog. dat de beloftes van CO2 afvang en opslag (CCS) maar beperkt waar gemaakt zullen kunnen worden.

Dit is een zeer bedreigende situatie, want het zal leiden tot een ernstige energiecrisis. Alleen al de afname van de olieproductie heeft een enorme maatschappelijke impact. Immers, 98% van alle transport afhankelijk van olie en 70% van alle olie gaat naar de transportsector.
Iedereen weet dat fossiele brandstoffen eindig zijn en dus opraken. Maar helaas, te weinig mensen realiseren zich dat een statement: “We hebben nog voor 40 jaar olie” niet inhoudt dat we nog 40 jaar op gelijk niveau kunnen blijven produceren en we dan op een ochtend wakker worden en “Oeps…de olie is op”. Nee dat gaat geleidelijk en dat pad naar beneden is geplaveid met grote economische gevolgen. Fatih Birol voorspelt op korte termijn, binnen twee jaar, een olieprijs van $150 per vat. Dat is overigens in tegenspraak met cijfer uit zijn eigen WEO, maar het is zeer aannemelijk, gezien de snel slinkende reserves en onmogelijkheid tot snelle compensatie door onconventionele olie. Het olieverbruik in de OESO daalt weliswaar licht, vooral door zuiniger motoren, maar het gebruik in opkomende economieën stijgt sterk. China zet in 2011 14 miljoen nieuwe auto’s op de weg en India gaat ook die kant op. Fatih Birol: “De beslissingen op het terrein van energie die er voor Europa toe doen, worden in Peking, Delhi en Moskou genomen”, want Rusland is inmiddels dé energieleverancier van Europa, van olie én gas.
Een quote: “Europa delibereert over de vraag of er 20 of 30% reductie op CO2 uitstoot moet komen. Het verschil zal in de praktijk net zo groot zijn als de uitstoot van China in twee weken”.

Gegeven het feit dat het IEA de belangrijkste bron voor OESO regeringen is om hun energiebeleid op te baseren, zouden deze uitspraken op zijn minst de aandacht van bestuurders moeten trekken. Niets dat daarop lijkt. Een voorbeeld: Minister Verhagen was bij de presentatie van Fatih Birol aanwezig. Hem werd de WEO 2011 aangeboden. In zijn dankwoord gaf hij er totaal geen blijk van dat de ernst van de situatie tot hem doorgedrongen was. Geen enkel teken van een verhoogd gevoel van urgentie was bij hem te bespeuren. Integendeel, hij beriep zich op de “Green Deals”, om aan te geven dat hij, dus Nederland, op de goede weg is. Dat is uiteraard veel te weinig om het tij te kunnen keren. Ook vanuit het aanwezige publiek en media kwam geen enkele reactie. Blijkbaar moet de wal het schip keren, maar dan is het wél veel te laat!

Zoals uit onderstaande reeks voorspellingen blijkt ziet het IEA naar onze mening tot op de dag van vandaag de toekomst van olieproductie en de ontwikkeling van de olieprijs door een roze bril. Het IEA overschat de toekomstige olieproductie en het onderschat de prijsstijging.
Waarom het dat doet is natuurlijk moeilijk te beantwoorden. Een voorstelbare reden kan zijn dat een instituut met zulk aanzien geen paniek op de oliemarkt wil creëren. De positie van het IEA is wat dat betreft haast vergelijkbaar met die van een centrale bank. Een andere reden is dat het IEA als vertegenwoordiger van alle Westerse olie-importerende landen niet de OPEC kan schofferen door er al te duidelijk op te wijzen dat de OPEC reservecapaciteit grotendeels uit papier bestaat, en niet uit olie. En dus zie je een veel te optimistisch IEA de voorspellingen langzaam aanpassen aan de realiteit. Als een olietanker die van koers verandert.

Beleidsmakers zouden er goed aan doen om kritischer naar de werkwijze van het IEA te kijken en de IEA prognoses niet meer als enige uitgangspunt voor beleid te nemen. Al enkele jaren houdt het gerenommeerde weblog The Oildrum de World Energy Outlook tegen het licht. Een samenvatting van hun kritiek vind je later vandaag op ons weblog.

Jaartal productieprognose / jaar prijsvoorspelling / jaar nominale prijs

2000 115MB/d in 2020 $28 per vat in 2020
2001 115MB/d in 2020 $28 per vat in 2020
2002 115MB/d in 2020 $28 per vat in 2020
2003 120MB/ d in 2030 $28 per vat in 2020
2004 121 MB/d in 2030 $35 per vat in 2020
2005 115MB/d in 2030 $39 per vat in 2030 $65 (in 2030 dollars)
2006 116.5MB/d in 2030 $55 per vat in 2030 $97.30 (in 2030 dolars)
2007 116MB/d in 2030 $62 per vat in 2030 $108 (in 2030 dollars)
2008 106MB/d in 2030 $120 per vat in 2030 $200
2009 105MB/d in 2030 $115 per vat in 2030
2010 96MB/d in 2035 $113 per vat in 2030
2011 99MB/d in 2035 $120 per vat in 2030 $210 (in 2035 dollars)

Alle dollars hebben de waarde van het jaar van de prognose.

Maar wat zouden de gevolgen zijn van een aanval op Iran voor de olieprijs en de beschikbaarheid van olie? Die vraag beantwoorden is complex. Veel hangt af van of het gaat om hardere sancties, een korte aanval van Israël of een grotere aanval op Iran, en vooral de reactie van Iran daar op.
Waar de oliemarkt zich het meest zorgen over maakt zijn de ruim 15 miljoen vaten olie die elke dag door de Straat van Hormuz gaan. Deze 13 olietankers, of 14% van de wereldwijde olieproductie kunnen het doelwit zijn van Iraanse represailles die de doorvaart (tijdelijk) belemmeren. Dat zijn er aanzienlijk meer als bijvoorbeeld de 1,5 miljoen vaten olie die Libië elke dag produceerde en die nu langzaam weer terug komen op de markt. Het is ook aanzienlijk meer als de strategische reserves van de OECD landen snel kunnen opvangen. In dat geval zal de olieprijs naar verwachting van marktanalisten ergens tussen de $23 en $45 omhoog schieten. De Amerikanen zouden zich daarmee in economisch opzicht in eigen voet schieten. Iets waar ook Obama zich sterk van bewust is.

Een ander waarschijnlijker scenario is dat een aanval en/of sancties Iraans eigen olieproductie omlaag brengen. Iran produceert nu 3.7 MBd per dag en heeft een investering van 150 miljard dollar nodig om dat omhoog te brengen naar 4,7 MBd. Als die investering uitblijft zak de productie terug naar 2,7 MBd. Een scenario dat gezien de oorlogsdreiging en de sancties niet onwaarschijnlijk is. Gezien de krapte op de oliemarkt betekend het weg zakken van Iraanse olieproductie dat de olieprijs hoog blijft. De vraag is overigens op China niet in dit gat springt. China investeert nu al zwaar in de Iraanse olie,- en gassector en importeert maar liefst 10% van al haar olie uit het land. Dat maakt ook dat China niet blij wordt van een conflict rond de straat van Hormoez.

Het ironische van de zaak is natuurlijk dat bij oplopende spanningen de winst uit de olieproductie in Iran zal toenemen…

Peakoil Nederland zoekt jou om ons team te versterken. We gaan een periodieke nieuwsbrief uitbrengen met de belangrijkste oliedata. We gaan ook op basis daarvan meer artikelen plaatsen op onze website. Jou taak wordt het verzamelen van alle relevante publieke data, en dat vertalen naar voor leken te begrijpen analyse en illustraties.

In eerste instantie als vrijwilliger, maar bij succes in een betaalde functie.

Meer weten, of wil je me uitleggen waarom jij geschikt bent voor deze vacature?: peter.polder@peakoil.nl
www.peakoil.nl
twitter.com/peakoilnl

Nieuwe gebruikers kunnen zich niet meer aanmelden, oude gebruikers hebben toegang met de eerder verstrekte credentials en kunnen ook post aanmaken. De reden om de nieuwe registratie te sluiten, heeft te maken met de nieuwe ontwikkeling van de website en de nieuwe strategie die achter de schermen in elkaar wordt gezet. De komende maanden zullen we u op de hoogte houden van deze ontwikkelingen.

Toegespitst op de auto laat het boek van Vincent van der Vinne zien dat de automobilist voortdurend minder voor brandstof heeft hoeven te betalen. Daardoor is onze samenleving afhankelijk geworden van goedkope automobiliteit. Door de oplopende olieprijs zal het algemene gebruik van de auto in onze samenleving onbetaalbaar worden voor met name lagere inkomensgroepen.

Dit boek is te downloaden via http://www.vincentvandervinne.nl/nederland-ontkent-de-oliecrisis/

De dalende productie wordt veroorzaakt door een gebrek aan grote nieuwe ontdekkingen, die waren in eerdere studies te optimistisch geschat. Ten tweede een door de politiek ingestelde productielimiet op een aantal belangrijke Noorse velden waaronder Ormen Lange en Troll. Noorwegen heeft daarmee eenzelfde beleid als Nederland voor het Slochteren gasveld waar de productie beperkt wordt zodat langer geproduceerd kan worden.

Voor een dergelijk scenario wordt al eerder gewaarschuwd door ASPO President Kjell Aleklett die een PhD student, Bengt Soderbergh, aantrok om een studie uit te voeren naar de toekomst van de Russische en Noorse aardgasproductie. Deze werd in Februari 2010 gepubliceerd.

Het vliegen over afstanden tot 800Km zal vervangen moeten worden door HSL treinen. De kostenontwikkelingen (olieprijs en CO2 beprijzing via het ETS) zullen Schiphol daartoe dwingen. Om de economische positie van Schiphol te behouden moet van Schiphol een gecombineerde Train/Airport met goede verbindingen naar het Europese HSL net, gemaakt worden.

Aan de leden van de Vaste Commissie Infrastructuur en Milieu

Dames en heren,

Naar aanleiding van het notaoverleg over de Luchtvaartnota en de behandeling van de ingediende moties op 15 februari in de Tweede Kamer reik ik u de onderstaande suggestie aan. Onder meer de motie (nummer 60) van de CU over de modal split tot 800 km heeft betrekking op dit voorstel.

Verbind Schiphol met het internationale spoornetwerk

Schiphol draagt met een hoog percentage transferpassagiers aanzienlijk bij aan Nederland als transportland. De transferfunctie in het internationaal personenvervoer is een nationaal product geworden, dat enigszins te vergelijken is met de overslagfunctie in de haven van Rotterdam. Deze transferfunctie omvat voornamelijk het netwerk van de KLM, met zijn 70% transferpassagiers. Vanwege de grote aantallen overstappende passagiers is het netwerk veel groter en fijnmaziger dan alleen voor bestemmingsverkeer nodig is. Het maakt Nederland aantrekkelijk voor internationale ondernemingen en levert veel hoogwaardige werkgelegenheid op. De regering kiest voor de kwaliteit en groei van het netwerk.

Vliegen wordt duurder

In 2012 wordt de luchtvaart in de EU opgenomen in het Emission Trading Scheme voor CO2-emissie. Vermoedelijk daarna ook voor NOx-emissie. Net als de vliegtaks zullen klimaatkosten de ticketprijzen verhogen. Grootschalige vervanging van kerosine door klimaatvriendelijke alternatieven zal zeker een paar decennia duren, als het al lukt om de fossiele kerosine helemaal uit te bannen. Dat zal wel moeten, want ooit wordt de ruwe olie schaars en zijn prijsexplosies te verwachten. Wanneer weten we niet precies, maar het is onvermijdelijk dat de (goedkope) olie in de nabije toekomst opraakt. Met deze risico’s in het verschiet is het verstandig om niet alleen op ontwikkeling van biokerosine te vertrouwen, maar ook uit te kijken naar andere alternatieven die onze vervoerseconomie minder afhankelijk van fossiele kerosine maken.

Treinennetwerk kan luchtvaartnetwerk aanvullen

Een goed alternatief voor vliegen op kortere afstanden tot 1000 km is snel treinverkeer. Dat is al heel lang bekend. Treinen worden volledig klimaatneutraal en hebben geen last van steeds schaarser wordende ruwe olie, omdat ze op hernieuwbare elektriciteit gaan rijden. Een goed georganiseerd spoornetwerk biedt de kans om brandstoftekorten en emissies door de luchtvaart binnen de dichtst bevolkte gebieden van Europa op te vangen. In Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië nemen hogesnelheidstreinen nu al steeds meer vliegverkeer over. Regeringen spelen een stimulerende rol in deze transitie. Bij ons (nog) niet. Atsma wil in de luchtvaart aanjagen en zonodig sturen, maar wat betreft treinverkeer als alternatief voor vliegverkeer laat hij de sturing geheel over aan het bedrijfsleven. Die sturing is er niet. Dat blijkt uit een bijna failliete HSA en uit het feit dat ICE op Schiphol niet te vinden is. En dat terwijl juist ICE ons land met het hogesnelheidsnetwerk van Duitsland verbindt, waar voor Schiphol een miljoenenmarkt ligt.

Integreer internationaal spoornetwerk met transferfunctie op Schiphol

Het wezenlijke vraagstuk van het luchtvaartbeleid is niet hoe je Schiphol en regionale luchthavens in ons dichtbevolkte land kunt laten doorgroeien, maar hoe we omgaan met onze kroonjuwelen voor internationaal vervoer. In het juwelenkistje ligt een ruwe diamant, namelijk de aansluiting op het Europese spoornetwerk met zijn talrijke onbenutte mogelijkheden. Exploitatie van het huidige spoornetwerk moet de politiek uiteraard aan het bedrijfsleven overlaten. Maar wat te zeggen van het bevorderen van voldoende infrastructuur, een gelijk speelveld in de EU tussen spoor en luchtvaart en de coördinatie tussen deze twee bedrijfstakken die het vervoervraagstuk binnen Europa gezamenlijk kunnen aanpakken? Als miljoenen transferpassagiers met een bestemming binnen een straal van 1000 km op Schiphol overstappen op snelle treinen, wordt het spoornetwerk een volledig klimaatneutraal deel van het transferproduct van Nederland. Bestemmingsverkeer van Nederland kan in Europa de trein gebruiken in plaats van het vliegtuig. De capaciteit van het spoor moet worden vergroot, maar nieuwe hogesnelheidslijnen zijn voor de korte verbindingen naar het Duitse spoornet niet nodig. Extra sporen op bestaande tracés en snelheidsverhogingen zijn voldoende. Op Schiphol moeten de overstapfaciliteiten worden verbeterd. Deze capaciteitsuitbreidingen op de grond kunnen voorkomen dat Schiphol in de komende 15 jaar tegen zijn grenzen aanloopt wat betreft geluid, baancapaciteit (tweede Kaagbaan) en luchtruim. Ze voorkomen uitstoot van broeikasgassen en maken de transferfunctie minder afhankelijk van kerosine. Aanvoer van treinpassagiers uit nabije dichtbevolkte gebieden verschaft het KLM-netwerk een fysieke binding met Schiphol, die de kans op verschuivingen naar Parijs verkleint. Allemaal goed voor behoud van onze nationale transferfunctie. In het notaoverleg benadrukte de heer Huizing dat je het luchtvaartvraagstuk moet benaderen met oplossingen. Waarvan akte.

Met vriendelijke groet,

Mr dr Hans Buurma

Voorzitter van de Werkgroep Toekomst Luchtvaart en lid van de Cros.